Post van Weldadigheid

Bent u één van die miljoen Nederlanders die een voorouder heeft in de Koloniën van Weldadigheid? Veel nazaten gaan op zoek naar het lief en leed van hun voorouders. Helpt u mee die gegevens vindbaar te maken?

Stand van zaken

  • 135.321 scans
  • 481 deelnemers

  • 57.429
    • 57.6% Onbruikbaar
    • 42.4% Dubbel ingevoerd
    • 42.4% Gecontroleerd
    Dubbel ingevoerd 100%
  • 57.429
    • 57.6% Onbruikbaar
    • 42.4% Dubbel ingevoerd
    • 42.4% Gecontroleerd
    Gecontroleerd 99.9%
Wil Schackmann

Wil Schackmann

Cursus zoeken naar bedelaars, deel 4

Vandaag een klein jubileum, dit is het 50ste stukje dat ik op deze plek schrijf.

Als je in een van die stukken iets gelezen hebt dat je daarna niet goed meer terug kunt vinden, dan kun je ook proberen te zoeken via mijn site. Ik houd nu bij welke stukjes er gestaan hebben met korte omschrijvingen, vooral voor mijzelf, om te voorkomen dat ik iets dubbel ga doen, maar het kan ook helpen bij het zoeken, zie http://www.schackmann.nl/VeleHanden/ArtikelenVeHa.html

---

In eerdere stukken heb ik aangegeven hoe sinds kort vanuit thuis de basisgegevens over bedelaars gevonden kunnen worden, zie hier en hier en hier. Naar aanleiding van vragen ga ik nu wat plekken noemen waar aanvullende gegevens gevonden kunnen worden. Daarbij begeef ik mij deels op niet zo bekend terrein. Ik ken sommige archieven goed, maar voor andere archieven moet ik mij baseren op wat mensen mij wel eens verteld hebben. Veel weet ik zelf niet en onderstaande tips kunnen niet meer dan aanzetjes zijn.

Vooraf

Als iemand vaker in het bedelaarsgesticht geweest is, is het handig een lijstje te maken met datum van aankomst, datum van vertrek en welk nummer die toen had. Het meeste zoekwerk is in stukken met een bepaalde datum en dan moet je weten of die op die dag in het gesticht was en vaak ook welk nummer die op dat moment had.

Archief van de Maatschappij van Weldadigheid & Archief van de Rijkswerkinrichtingen te Veenhuizen en Ommerschans

Die bevinden zich bij het Drents Archief, de eerste met toegang 0186 (zie hier voor de inventaris) en de tweede met toegang 0137.01 (zie hier voor de inventaris). De eerste is alleen van belang voor bedelaars tot en met 1859, de tweede heeft voor zover ik weet niet zo veel te bieden aan individuele informatie over bedelaars.

Of de gezochte bedelaar in de post tot 1847 voorkomt, weet je pas als dit projekt is afgerond en de namen in de database zitten. Zoja, let dan op de opschriften op de brief. Als daar bijvoorbeeld staat '2 november 1846 N5' verwijst dat naar de uitgaande post van de permanente commissie. Die is chronologisch bewaard en bij agendapunt 5 van 2 november 1846 vind je de reactie van de permanente commissie op de brief.

Na 1847 is er een ander systeem: alle ingekomen post bevindt zich bij de uitgaande post. Er zijn overzichten met de inhoud van alle post, de invnrs 943-953. Verder verwijs ik wat deze archieven betreft naar mijn zoekwijzer, er zitten wat slordigheidjes in maar het is beter dan niets. Vooral de concept-invaliditeitslijsten en de ontslagvoordrachten kunnen veel informatie opleveren.

Nationaal Archief

Tot 1 januari 1875 vielen de bedelaarsgestichten onder binnenlandse zaken. Die archieven bevinden zich bij het Nationaal Archief in Den Haag. Deels is dat een schaduwarchief van (een gedeelte van) het Maatschappij-archief: uitgaande post van de Maatschappij = ingekomen post van het ministerie en viceversa. Daarbij zijn sommige dingen bij binnenlandse zaken beter bewaard dan bij de Maatschappij. Bijvoorbeeld van de definitieve invaliditeitslijsten zijn er bij de Maatschappij slechts enkele bewaard, bij binnenlandse zaken moeten die er nog tussenzitten.

Maar daarnaast correspondeerde binnenlandse zaken met de gouverneurs van de provincies, meestal over domicilie van onderstand-kwesties. Lastig is dat de organisatie van het ministerie tussentijds regelmatig verandert, waardoor het in steeds wisselende archieven is terecht gekomen. Maar de inventarissen van de hierna te noemen toegangen zijn allemaal als pdf op te halen van de site van het nationaal archief.

- Van 1 juli 1817 tot 14 oktober 1823 heet de afdeling 'Armwezen en Onderstand'. Het archief daarvan zit in NA 2.04.01 de invnrs 595-701 (de serie F), met repertoire en klappers 703-709.

- Van 15 oktober 1823 tot 31 december 1831 heet de afdeling 'Armwezen en gevangenissen'. Het archief daarvan zit ook in NA 2.04.01. Voorzover ik het begrijp zit alles tot 1 april 1825 in de serie A of D en alles na die datum in de serie H.

- Vanaf 1 januari 1832 is het de '7e afdeling Armwezen'. Het archief bevindt zich in NA 2.04.56.

- Vanaf 1859 zit alles in Binnenlandse Zaken Ommerschans en Veenhuizen, NA 2.04.19.02.

Vanaf 1 januari 1875 werd het ministerie van justitie verantwoordelijk voor de gestichten. Ook dat archief bevindt zich bij het Nationaal Archief in Den Haag.

Archieven van Gouverneurs

Binnenlandse zaken correspondeert niet rechtstreeks met gemeenten, dat loopt via de gouverneurs der provinciën, de functionarissen die later commissarissen van de koning(in) gaan heten. In het archief van de gouverneur van Groningen heb ik heel veel smeuiige bedelaarsverhalen gevonden. Het zal per gouverneur verschillen hoe ze de desbetreffende afdeling noemen, maar voorzover ik weet hebben ze allemaal goed aan archiefvorming gedaan.

Gerechtelijke archieven

Vanaf 1843 is in principe een veroordeling door de rechter nodig om in het bedelaarsgesticht terecht te komen. Vóór die tijd hoef je daar niet naar te zoeken, dan gaf een burgemeester of een schout gewoon een briefje af waarop stond dat iemand bedelend was aangetroffen. Maar voor opnames na 1843 kun je terecht in de rechterlijke archieven.

Dat is dan altijd de rechtbank van de plaats die de bedelaar heeft binnengebracht. In de stamboeken is dat de kolom 'Van waar gekomen' of 'Gemeente van waar opgezonden'. Staat daar Haarlem, dan moet je dus de rechtbank in Haarlem hebben.

In later jaren is het weer mogelijk om vrijwillig opgenomen te worden. Voozover mij bekend loopt dat niet via de rechter.

Gemeentelijke archieven

Bij bijna elke bedelaar hoort een gemeente die volgens de wet op het domicilie van onderstand het verblijf van de bedelaar moet bekostigen. Soms staat in het bedelaarsstamboek vermeld welke plaats dat is, anders kun je het best uitgaan van de geboorteplaats tenzij die heel lang in een andere plaats gewoond heeft. Die gemeente krijgt via de gouverneur de rekening van binnenlandse zaken en dat wil bij veel gemeenten nogal eens tot discussie in het gemeentebestuur leiden. Ook de reactie als hen gevraagd wordt of de bedelaar vrijgelaten kan worden, kan in dat gemeentearchief voorkomen.

---

Je ziet, het kost geen enkele moeite de rest van je leven in het archief door te brengen!

Wil Schackmann

O ja, en aanvullingen/tips zijn altijd welkom.