In actie voor het christelijk onderwijs! Project Volkspetitionnement 1878

In 1878 zetten meer dan 300.000 orthodoxe protestanten hun handtekening in actie voor het christelijke lager onderwijs. Kom ook in actie, en digitaliseer hun namen via dit project!

Stand van zaken

  • 11.253 scans
  • 256 deelnemers

  • 8.767
    • 10.6% Onbruikbaar
    • 77.9% Dubbel ingevoerd
    • 39.8% Gecontroleerd
    Dubbel ingevoerd 88.5%
  • 4.477
    • 10.6% Onbruikbaar
    • 77.9% Dubbel ingevoerd
    • 39.8% Gecontroleerd
    Gecontroleerd 50.4%
Meedoen aan dit project

In 1878 organiseerde de orthodox-protestantse politicus Abraham Kuyper een ‘volkspetitionnement’ aan Koning Willem III. Meer dan 300.000 Nederlanders zetten hun handtekening onder het ‘smeekschrift’ om een nieuwe wet op het lager onderwijs, die nadelig was voor christelijke scholen, tegen te houden. In dit project worden de namen en woonplaatsen van de ondertekenaars uit 1878 gedigitaliseerd en via een interactieve website gepresenteerd. Lever een bijdrage aan het onderzoek van historici aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en doe mee aan dit project!

Historische achtergrond van het Volkspetitionnement

Het Volkspetitionnement van 1878 staat in de lange geschiedenis van de Nederlandse strijd rond het openbaar en bijzonder lager onderwijs. In 1877 draaiden de parlementaire verkiezingen grotendeels rond het Nederlandse onderwijsbeleid. De liberalen wonnen de verkiezingen nipt, waarna minister Johannes Kappeyne van de Coppello een concept voor een nieuwe onderwijswet indiende. Hierin werd bepaald dat het openbare onderwijs strikt neutraal moest zijn. De leerlingen moesten wel worden opgevoed in ‘alle Christelijke deugden’, maar voor godsdienstonderwijs van kerkelijke zijde was geen plaats. Verder werden er allerlei eisen aan schoolgebouwen en lesniveau gesteld. Dertig procent van de kosten zou door het rijk worden betaald, de rest door de gemeenten. In het geval van de bijzondere scholen moest deze 70 procent door de ouders zelf worden opgebracht.

Abraham Kuyper

Deze wet, die vanwege de verhoudingen in het parlement zeker zou worden aangenomen, was een tegenslag voor orthodoxe protestanten. Zij hadden al jaren, vanaf 1857, gepleit voor christelijk basisonderwijs. In het Antischoolwetverbond en later in de Vereeniging voor Christelijk Nationaal Onderwijs was gestreden voor een expliciet christelijke school. In maart 1878 werd het nieuwe concept van de onderwijswet bekend. Kuyper reageerde hierop door voorbereidingen te treffen voor een brede petitie onder het volk. Hij wilde uit ‘gewetensnood’ een kreet uiten aan het adres van de koning. Het christelijke volk riep als het ware de Oranjevorst te hulp om de politieke en financiële erkenning van het christelijk onderwijs mogelijk te maken.

De organisatie van het Volkspetitionnement was een geoliede machine. In enkele maanden tijd slaagde Kuyper erin om via kerkenraden, dag- en weekbladen, bidstonden en strooibiljetten het orthodox-protestantse volksdeel te mobiliseren. In de week van 20 juli 1878 ondertekenden ruim 305.000 protestanten het petitionnement. Tegelijkertijd organiseerden rooms-katholieken ook zo’n petitie, die 164.000 handtekeningen opleverde. Via plaatselijke Comités en contactpersonen van Kuyper werd een zo breed mogelijk volksdeel aangesproken.

Uiteindelijk werden de lijsten met handtekeningen op 3 augustus 1878 door een delegatie van 22 adellijke personen aan koning Willem II aangeboden. Ondanks de hartelijke woorden die de koning sprak tegen de delegatie, tekende hij op 17 augustus de onderwijswet. Hoewel een andere uitkomst nauwelijks denkbaar was, betekende dit een zware klap voor ondertekenaars van de petitie. Niet de koning kreeg de schuld, maar zijn raadgevers. Het Volkspetitionnement was niet tevergeefs, want het gaf stem aan 305.000 Nederlandse ‘kleine luyden’, door het beperkte kiesrecht, geen invloed hadden in de Nederlandse politiek. Welke bevolkingsgroep er precies achter deze democratische actie schuilging, hoopt het onderzoeksteam door middel van de digitalisering van de handtekeningen scherper in beeld te krijgen.

Aanbieding van het Smeekschrift door een gezelschap adellijke anti-revolutionaren aan Koning Willem III op zaterdagmorgen 3 augustus 1878

Informatie bron

In dit project worden de originele lijsten met handtekeningen, gesorteerd per provincie, gedigitaliseerd. In 1878 zijn deze door een delegatie protestantse heren onder leiding van Jhr. Mr. P.J. Elout van Soeterwoude aangeboden aan Koning Willem III. In het archief van het Kabinet des Konings, aanwezig in het Nationaal Archief, zijn de originele banden ondergebracht. Inventarisnummers 4482 tot 4502 vormen samen het ‘Smeekschrift aan de Koning om een school met de Bijbel, met een memorie van toelichting en lijsten met handtekeningen’. Naast het smeekschrift met memorie van toelichting zijn de handtekeningen van de kerkenraden van de Nederlands Hervormde Kerk, de Christelijk Gereformeerde Kerk, de Evangelisch Lutherschen, Corporatiën en lijsten handtekeningen gesorteerd op provincie aanwezig in het archief.

De lijsten handtekeningen zijn ingebonden in boekwerken. Jarenlang hebben genealogen deze schat aan informatie grondig geraadpleegd, waardoor er ernstige slijtage is ontstaan. Daarom zijn ze door het Nationaal Archief gedigitaliseerd. Via deze Vele Handen-pagina wil het onderzoeksteam Volkspetitionnement 1878 een database van de handtekeningen creëren.


Een willekeurige pagina uit het Volkspetitionnement


Doel project

Dit Vele Handen-project is ingebed in een groter onderzoeksproject, gestart vanuit de Vrije Universiteit door prof. dr. Fred van Lieburg. Dit project wordt gefinancierd door de Stichting Dr. Abraham Kuyperfonds. Het project beoogt de totstandkoming van de digitalisering van de handtekeningen van het Volkspetitionnement, een databases met de handtekeningen, die verrijkt wordt met bestaande genealogische informatie en de presentatie van deze gegevens via een publiekswebsite en enkele publicaties.

Vanuit deze database kunnen nieuwe antwoorden gezocht worden op vragen rond de ontwikkeling van de orthodox-protestantse bevolkingsgroep van Nederland. Tot voorheen was er weinig systematisch bekend over de ondertekenaars van het petitionnement van 1878, en konden er ook weinig steekhoudende uitspraken worden gedaan over de invloed van het petitionnement op latere protestantse organisaties. Het brede project VP1878 beoogt nieuwe inzichten te bieden in de ontwikkelingen van de orthodoxie in Nederland en hun organisaties.

De resultaten van dit VeleHanden-project zullen worden gepresenteerd op de interactieve website www.vp1878.nl. Via deze website kunnen geïnteresseerden het Volkspetitionnement doorzoeken, allerlei verbanden ontdekken en informatie toevoegen aan de bestaande data. Dit is een belangrijke pijler voor het wetenschappelijke onderzoek naar het petitionnement. Door een rijke database van genealogische informatie wordt diepgaand onderzoek mogelijk. Graag nodigen wij u uit om uw bijdrage te leveren aan dit onderzoek!

Beloning

Inzet van vrijwilligers is van groot belang voor dit project. Om u te belonen zullen we na afronding van dit project beloningen uitdelen aan degene die veel hebben betekend voor dit project. Wij zullen hiervoor contact met u opnemen.