Het Regionaal Archief Rivierenland (RAR) zoekt hulp bij het toegankelijk maken van evacuatieregistraties uit de Tweede Wereldoorlog.

Hou je van familieonderzoek of van lokale geschiedenis? Dan is dit project iets voor jou. Hieronder lees je wat het project inhoudt, wat je van het archief kunt verwachten en wat jij voor het archief kunt betekenen.

Ontheemd door oorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) hebben een groot aantal mensen in Nederland huis en haard moeten verlaten en elders onderdak gezocht of gekregen. Deze mensen moesten evacueren: in het kader van veiligheid tijdelijk elders verblijven. Vanaf 1942 werden inwoners van verschillende kustplaatsen langs de Noordzee gedwongen hun huis te verlaten voor de aanleg van de Duitse kustverdediging, de Atlantikwall. Inwoners uit ’s-Gravenhage en Noordwijk kregen onder andere onderdak in het rivierengebied.
Een grote stroom van evacués kwam in 1944 op gang na de poging van de geallieerden om in één grote aanval de belangrijke bruggen over de Nederlandse rivieren te veroveren, om zo door te kunnen stoten naar Duitsland (operatie Market Garden). Die aanval begon op 17 september. Het verzet was heftiger dan verwacht en de operatie slaagde maar deels. Uiteindelijk kwam eind oktober de frontlinie in Nederland langs de rivieren Maas en Waal te liggen, met een bruggenhoofd in de Overbetuwe en rond Nijmegen. Alle plaatsen in Gelderland langs de Maas (Bommelerwaard) en de Waal (Tielerwaard, Tiel, Neder-Betuwe) kregen te maken met oorlogsgeweld. Opheusden en Kesteren lagen ook in de frontlinie, op de westflank van het Betuwse bruggenhoofd van de geallieerden. Deze frontlinie bleef uiteindelijk vrij stabiel tot aan de bevrijding. In november/december 1944 en januari 1945 werden de meeste plaatsen die direct onder vuur lagen geëvacueerd door de Duitsers. Daar kwam in december 1944 een extra stroom evacués bij toen de Duitsers ter verdediging de gehele Neder-Betuwe ten oosten van het Amsterdam Rijnkanaal onder water zetten (inundeerden), door de Rijndijk bij Elden op te blazen. Veel van deze evacués uit 1944-1945 kwamen terecht in plaatsen enkele kilometers verder landinwaarts. Een ander een deel werd verder getransporteerd naar het veilig geachte Friesland.

Evacuatie

Evacuaties waren als de omstandigheden dat toelieten gecoördineerde verhuizingen. In acute situaties spreekt men ook van ‘nood-evacuaties’. Al voor het uitbreken van de oorlog in 1940 werden er allerlei instanties (bureaus) , voorschriften, regelingen enzovoorts opgetuigd in geval van een evacuatie. De administraties die daarbij werden aangelegd zijn deels bewaard, waaronder registraties van de opvang en inwoning van evacués.
Daarvoor was een formulier/kaart beschikbaar waarop naam en adres van de ‘kwartiergever’ en de aldaar ondergebrachte evacués (kwartiernemers) werd genoteerd.

Wil jij ons helpen?

Het RAR bewaard, naast eventuele incidentele, kleinschalige opvang, evacuatieregistraties van de gemeenten Buren, Culemborg en Maurik. Het RAR wil de bewaarde registraties in onze online personendatabase opnemen zodat onderzoekers gemakkelijk kunnen zoeken op namen. Om al die informatie sneller beschikbaar te krijgen voor onderzoek, hebben we hulp nodig van enthousiaste mensen die online de gegevens willen transcriberen en invoeren. Het betreft modern handschrift dat (overwegend) goed te lezen is. Natuurlijk had vroeger niet elke gemeentelijke ambtenaar een voorbeeldig handschrift…, maar het puzzelen op de registratiekaart is vaak leuk werk. Uiteraard wordt er ook hulp geboden bij puzzeltjes waar je niet uit komt.

Wat levert het project (jou) op?

Deze kaarten zijn een belangrijke aanvulling op de reguliere registratie van verblijfgegevens op de individuele persoonskaarten van Nederlanders sinds 1938. Persoonskaarten vermelden namelijk vaste verblijfplaatsen en geen tijdelijke. In de jaren 1940-1945 hebben echter tienduizenden mensen in Nederland een tijdelijke verblijfplaats gehad (buiten de duizenden onderduikers die logischerwijs niet geregistreerd zijn). Voor een familiegeschiedenis is het zeer interessant waar, wanneer en bij wie iemand onderdak heeft gekregen in de turbulente oorlogsperiode.
Na afloop van dit Vele Handen project komen alle ingevoerde personen beschikbaar op de website van het RAR. Een onderzoeker kan daar eenvoudig en snel de database doorzoeken. Voor het invoeren en controleren van de scan ontvang je punten. Voor elke ingevoerde scan krijg je 2 punten, na controle komen daar 2 extra punten bij. Met deze – symbolische - punten worden statistieken bijgehouden van wie wat doet: ranglijstjes als een sportief element. Wint u de top 10? Het Regionaal Archief Rivierenland waardeert elke bijdrage aan het project, klein en groot.

Doe jij ook mee? Klik op deze pagina op de blauwe button ‘Meedoen aan dit project’ en je kunt direct aan de slag!

TIP! Op de website van het Regionaal Archief Rivierenland hebben we extra informatie over de wet en regelgeving rondom evacuaties en de daarbij gevormde stukken geplaats. In de oorlog verzorgde N. Wessels Boer (1913-1996) de uitgave 'De evacuatie voorschriften' (IJmuiden 1943). Dit handboek is nu digitaal beschikbaar: https://hdl.handle.net/21.12108/15326A34C1454E1B81ADC05D09DF0A20.